Γράφει η Βίκυ Καβαλλάρη, δικηγόρος, πρώην Αντιπεριφερειάρχης Ανατολικής Αττικής, Περιφερειακή Σύμβουλος Ανατολικής Αττικής, Μέλος ΣΟΣΣΧΕ Περιφέρειας Αττικής
Η δημόσια διαβούλευση για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης ανοίγει ίσως την πιο ουσιαστική συζήτηση των τελευταίων ετών για το μέλλον των δήμων και των περιφερειών της χώρας. Το σχέδιο του νέου Κώδικα τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση από το Υπουργείο Εσωτερικών στις 20 Μαΐου 2026 και η διαδικασία θα διαρκέσει έως τις 4 Ιουνίου. Πρόκειται για μια εκτεταμένη θεσμική μεταρρύθμιση, καθώς επιχειρείται για πρώτη φορά η συγκέντρωση και κωδικοποίηση σχεδόν 2.000 διάσπαρτων νομοθετικών διατάξεων σε ένα ενιαίο κείμενο 761 άρθρων, που αφορά συνολικά τη λειτουργία του Α΄ και Β΄ βαθμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Ως δικηγόρος και άνθρωπος που έχω υπηρετήσει τον Β΄ βαθμό Αυτοδιοίκησης, τόσο από τη θέση της Αντιπεριφερειάρχη όσο και σήμερα ως Περιφερειακή Σύμβουλος Ανατολικής Αττικής και μέλος του Συντονιστικού Οργάνου Στρατηγικού Σχεδιασμού της Περιφέρειας Αττικής, θεωρώ ότι η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια ακόμη τυπική νομοθετική πρωτοβουλία.Είναι μια συζήτηση βαθιά πολιτική, θεσμική αλλά και απολύτως πρακτική, γιατί αφορά την καθημερινότητα των πολιτών και τη δυνατότητα της Αυτοδιοίκησης να λειτουργεί με σαφείς κανόνες, αποτελεσματικότητα και λογοδοσία.
Μέσα από τη νομική μου ιδιότητα, αλλά και από την εμπειρία της διοίκησης, γνωρίζω καλά πόσο συχνά η πολυνομία, οι ασαφείς αρμοδιότητες και οι αντικρουόμενες διατάξεις δημιουργούν καθυστερήσεις, γραφειοκρατία και τελικά αδυναμία άμεσης εξυπηρέτησης του πολίτη. Γι’ αυτό και θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική την προσπάθεια κωδικοποίησης του θεσμικού πλαισίου της Αυτοδιοίκησης σε ένα ενιαίο και λειτουργικό νομοθέτημα.
Παρακολούθησα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις πρόσφατες συζητήσεις και το επιστημονικό συνέδριο που διοργανώθηκε από την Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ, την ΕΝΠΕ και την ΚΕΔΕ και πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή αυτοδιοικητικών, πανεπιστημιακών και θεσμικών φορέων σχετικά με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, όπου αναδείχθηκαν σημαντικές πτυχές της μεταρρύθμισης αλλά και οι εύλογοι προβληματισμοί της αυτοδιοικητικής κοινότητας. Εκεί επιβεβαιώθηκε κάτι που όσοι βρισκόμαστε χρόνια στην Αυτοδιοίκηση γνωρίζουμε καλά: ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη πόρων, αλλά κυρίως η πολυνομία, οι αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων και η δυσκολία συντονισμού μεταξύ κράτους, δήμων και περιφερειών.
Ο νέος Κώδικας επιχειρεί να οργανώσει το πλαίσιο λειτουργίας της Αυτοδιοίκησης σε βασικούς άξονες: τις εκλογικές διαδικασίες, τη διακυβέρνηση των ΟΤΑ, τις αρμοδιότητες δήμων και περιφερειών, την οικονομική διαχείριση, τον έλεγχο νομιμότητας και τη λειτουργία των υπηρεσιών. Πρόκειται αναμφίβολα για μια σημαντική προσπάθεια εκσυγχρονισμού. Για πρώτη φορά γίνεται μια οργανωμένη απόπειρα να αποσαφηνιστούν οι ρόλοι κάθε βαθμού διοίκησης και να μπουν κανόνες που θα επιτρέπουν ταχύτερες αποφάσεις, μεγαλύτερη διαφάνεια και καλύτερη λογοδοσία.
Ο Α΄ βαθμός Τοπικής Αυτοδιοίκησης, δηλαδή οι δήμοι, αποτελεί τον πιο άμεσο θεσμό επαφής με τον πολίτη. Είναι η πρώτη πόρτα στην οποία απευθύνεται ο δημότης για τα προβλήματα της καθημερινότητας: καθαριότητα, φωτισμός, σχολεία, κοινωνικές υπηρεσίες, παιδικοί σταθμοί, τοπικές υποδομές, πολιτισμός και ποιότητα ζωής. Οι δήμοι τα τελευταία χρόνια κλήθηκαν να διαχειριστούν όλο και περισσότερες ευθύνες, χωρίς όμως την ανάλογη οικονομική και διοικητική ενίσχυση. Αυτό το βλέπουμε έντονα και στην Ανατολική Αττική. Μια περιοχή με γρήγορη οικιστική ανάπτυξη, μεγάλες ανάγκες σε υποδομές και σοβαρές προκλήσεις σε ζητήματα πολιτικής προστασίας, κυκλοφορίας, περιβάλλοντος και σχολικής στέγης. Οι τοπικές κοινωνίες απαιτούν άμεσες λύσεις και σωστά. Όμως πολλές φορές οι δήμοι καλούνται να λειτουργήσουν με περιορισμένο προσωπικό, χρονοβόρες διαδικασίες και ασάφεια αρμοδιοτήτων. Από την άλλη πλευρά, ο Β΄ βαθμός Τοπικής Αυτοδιοίκησης, δηλαδή οι Περιφέρειες, έχει έναν διαφορετικό αλλά εξίσου κρίσιμο ρόλο. Η Περιφέρεια διαχειρίζεται έργα και παρεμβάσεις υπερτοπικού χαρακτήρα: μεγάλα οδικά έργα, αντιπλημμυρικές υποδομές, πολιτική προστασία, αναπτυξιακά προγράμματα, ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, περιβαλλοντικές πολιτικές και ζητήματα δημόσιας υγείας.
Η εμπειρία μου στην Περιφέρεια Αττικής με έχει πείσει ότι η συνεργασία μεταξύ πρώτου και δεύτερου βαθμού είναι καθοριστική. Κανένας θεσμός δεν μπορεί να λειτουργήσει απομονωμένα. Όταν δεν υπάρχουν ξεκάθαρες αρμοδιότητες και αποτελεσματικός συντονισμός, τελικά ο χαμένος είναι ο πολίτης. Γι’ αυτό θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό ότι ο νέος Κώδικας επιχειρεί να οριοθετήσει πιο καθαρά το “ποιος κάνει τι”. Βεβαίως, ένας νόμος από μόνος του δεν αρκεί. Δεν μπορεί η Αυτοδιοίκηση να έχει συνεχώς περισσότερες ευθύνες αλλά να εξαρτάται από το κεντρικό κράτος ακόμη και για βασικές λειτουργίες. Η μεταφορά αρμοδιοτήτων χωρίς αντίστοιχη χρηματοδότηση, προσωπικό και διοικητική αυτοτέλεια δεν αποτελεί μεταρρύθμιση· αποτελεί μετακύλιση ευθύνης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι αλλαγές στο εκλογικό σύστημα της Αυτοδιοίκησης, που προβλέπονται μέσα από τον νέο Κώδικα. Η κατάργηση του δεύτερου γύρου εκλογών και η εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών από την πρώτη Κυριακή, μέσω νέου συστήματος προτίμησης, ανοίγουν μια μεγάλη συζήτηση. Από τη μία πλευρά επιδιώκεται μεγαλύτερη κυβερνησιμότητα και αποφυγή παρατεταμένων εκλογικών διαδικασιών. Από την άλλη, είναι αναγκαίο να διασφαλιστεί ότι δεν θα περιοριστεί η αντιπροσωπευτικότητα και η ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Εξίσου σημαντική είναι και η συζήτηση για την ψηφιακή μετάβαση των δήμων και των περιφερειών. Η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την εξυπηρέτηση του πολίτη, να μειώσει τη γραφειοκρατία και να ενισχύσει τη διαφάνεια.
Ο νέος Κώδικας αποτελεί αναμφίβολα μια ευκαιρία. Μπορεί να γίνει η βάση για μια πιο σύγχρονη, λειτουργική και αποτελεσματική Αυτοδιοίκηση. Το αν θα πετύχει όμως θα κριθεί στην πράξη. Θα κριθεί από το αν θα υπάρξει ουσιαστική εφαρμογή, πραγματική αποκέντρωση και εμπιστοσύνη στους αυτοδιοικητικούς θεσμούς.
Η Αυτοδιοίκηση δεν είναι απλώς ένας διοικητικός μηχανισμός. Είναι ο θεσμός που βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη. Είναι ο χώρος όπου η πολιτική αποκτά ανθρώπινο πρόσωπο και καθημερινό αντίκτυπο. Και ειδικά για περιοχές όπως η Ανατολική Αττική, που αναπτύσσονται διαρκώς και αντιμετωπίζουν σύνθετες προκλήσεις, χρειαζόμαστε μια Αυτοδιοίκηση με καθαρούς ρόλους, επαρκή εργαλεία και πραγματική δυνατότητα παρέμβασης.
Η δημόσια διαβούλευση είναι μια ευκαιρία να ακουστούν οι εμπειρίες και οι προτάσεις όσων υπηρετούν την Αυτοδιοίκηση στην πράξη. Γιατί τελικά, η επιτυχία κάθε μεταρρύθμισης δεν μετριέται στις εξαγγελίες αλλά στο κατά πόσο βελτιώνει την καθημερινότητα των πολιτών και ενισχύει την εμπιστοσύνη της κοινωνίας στους θεσμούς.
